Critical Thinking là gì?

Critical thinking là quá trình suy luận dựa trên logic chứ không phải cảm xúc. Một critical thinker phân tích thông tin, đặt ra câu hỏi và rút ra những kết luận hợp lý thay vì chấp nhận mù quang mọi thứ.

Những nhân viên có kỹ năng critical thinking mạnh mẽ có xu hướng làm việc hiệu quả hơn, giải quyết vấn đề tốt hơn và hợp tác hiệu quả hơn với các đồng nghiệp. Mặc dù không phải ai cũng thấy dễ dàng khi phát triển kỹ năng này, nhưng tập trung vào các yếu tố cốt lõi của critical thinking có thể dẫn đến những cải thiện đáng kể.

Tham khảo thêm: https://www.criticalthinking.org/pages/defining-critical-thinking/766

Điều gì không phải là Critical Thinking?

Nhiều người nhầm lẫn critical thinking với việc chỉ trích hoặc bác bỏ quan điểm của người khác. Tuy nhiên, critical thinking không phải là:

  • Negative criticism (Chỉ Trích Tiêu Cực: Nó không phải là tìm kiếm những lỗi trong ý tưởng của người khác, mà là đánh giá thông tin một cách khách quan.

  • Opposing every opinion (Phản Đối Mọi Ý Kiến) : Một critical thinker không bác bỏ ý tưởng chỉ vì chúng khác với ý tưởng của họ. Thay vào đó, họ xem xét và đánh giá logic đằng sau mỗi lập luận.

  • Relying on emotions or biases (Dựa Vào Cảm Xúc Hoặc Định Kiến) : Critical thinking dựa trên suy luận dựa trên dữ liệu và bằng chứng, không phải cảm giác cá nhân hoặc định kiến.

  • Blindly accepting information (Chấp Nhận Mù Quang Thông Tin) : Những critical thinker không tự động tin vào mọi thứ họ nghe. Họ kiểm tra nguồn, đánh giá độ tin cậy của nó, và chỉ sau đó mới rút ra kết luận.

Lợi Ích Của Critical Thinking

Critical thinking mang lại nhiều lợi ích trong cả cuộc sống hàng ngày và nơi làm việc:

  • Stimulates curiosity and creativity (Kích Thích Sự Tò Mò Và Sáng Tạo): Những critical thinker liên tục đặt câu hỏi và khám phá thế giới xung quanh họ, điều này giúp họ tạo ra những ý tưởng mới mẻ và sáng tạo.

  • Increases independence and self-evaluation (Tăng Cường Tính Độc Lập Và Tự Đánh Giá): Họ ít có khả năng bị ảnh hưởng bởi đám đông hoặc thông tin sai lệch.

  • Leads to well-informed, rational decisions (Dẫn Đến Những Quyết Định Sáng Suốt Và Hợp Lý): Các quyết định của họ dựa trên bằng chứng, không phải những cảm xúc thoáng qua.

  • Improves problem-solving and communication skills (Cải Thiện Kỹ Năng Giải Quyết Vấn Đề Và Giao Tiếp): Suy luận logic giúp họ xác định giải pháp tối ưu và diễn đạt ý tưởng một cách rõ ràng.

  • Supports unbiased information analysis (Hỗ Trợ Phân Tích Thông Tin Không Thiên Vị): Họ biết cách xác minh thông tin từ nhiều nguồn mà không rơi vào thiên vị.

Đặc biệt trong nơi làm việc, critical thinking cho phép các nhân viên phát triển các giải pháp sáng tạo, tiết kiệm thời gian và nguồn lực cho tổ chức.

Các Kỹ Năng Chính Trong Critical Thinking

Critical thinking liên quan đến một bộ kỹ năng cần thiết giúp các cá nhân tiếp cận và xử lý thông tin một cách có hệ thống. Dưới đây là các kỹ năng cốt lõi:

1. Analysis (Phân Tích)

Analysis là nền tảng của critical thinking, cho phép các cá nhân đánh giá và hiểu một vấn đề. Nó liên quan đến việc xác định các vấn đề, thu thập dữ liệu, phân loại thông tin và đánh giá bằng chứng. Một strong analyst có thể xác định các yếu tố chính trong một tình huống và phân biệt giữa thông tin hữu ích và thông tin gây phân tán. Khi đối mặt với một vấn đề, một critical thinker không chỉ chấp nhận các sự kiện – họ nghi vấn nguồn gốc và độ tin cậy của dữ liệu.

2. Inference (Suy Luận)

Inference là khả năng rút ra những kết luận logic từ thông tin sẵn có sau khi phân tích kỹ lưỡng. Critical thinkers nhìn xa hơn bề mặt và đặt ra những câu hỏi sâu hơn về ý nghĩa của dữ liệu. Strong inferencing skills giúp đánh giá các kịch bản khác nhau, dự đoán hệ quả và chọn lựa hành động phù hợp nhất.

3. Evaluation (Đánh Giá)

Evaluation là kỹ năng đánh giá độ chính xác, liên quan và giá trị của thông tin. Skilled evaluators xem xét tính khách quan của dữ liệu và có thể phát hiện những thiên vị ẩn trong các lập luận. Proper evaluation giúp tránh những quyết định tồi tàn bắt nguồn từ thông tin không đầy đủ hoặc sai lệch.

4. Explanation (Giải Thích)

Explanation là khả năng trình bày các lập luận và kết luận một cách rõ ràng và logic. Effective critical thinkers sử dụng ngôn ngữ chính xác và cấu trúc để giải thích suy luận của họ một cách thuyết phục. Họ cũng có thể điều chỉnh các giải thích của họ để phù hợp với khán giả, tăng cường giao tiếp và hiểu biết.

5. Effective Communication (Giao Tiếp Hiệu Quả)

Một khía cạnh quan trọng của critical thinking là khả năng truyền đạt ý tưởng và lập luận một cách rõ ràng. Strong communicators trình bày suy nghĩ của họ một cách mạch lạc, bảo vệ vị trí của họ một cách hợp lý và chấp nhận phản hồi một cách khách quan. Active listening cũng rất cần thiết, vì nó cho phép họ hiểu các quan điểm khác nhau và tinh chỉnh suy nghĩ của họ tương ứng.

6. Informed Decision-Making (Ra Quyết Định Sáng Suốt)

Smart decision-making là kết quả cuối cùng của strong critical thinking. Những người có kỹ năng này không vội vàng rút ra kết luận – họ cân nhắc nhiều yếu tố, xem xét tác động dài hạn và đánh giá các lựa chọn khác nhau trước khi quyết định. Điều này đặc biệt quan trọng trong business environments, nơi các quyết định có thể ảnh hưởng đáng kể đến hiệu suất và lợi nhuận.

The Importance of Critical Thinking in Education - Radiant Readers Academy

Cách Đặt Câu Hỏi Critical?

Đặt câu hỏi critical là một thành phần chính của critical thinking. Nó giúp phát hiện thêm thông tin, xác minh độ chính xác của dữ liệu và đánh giá logic đằng sau các lập luận. Để đặt những câu hỏi critical hiệu quả, bạn có thể dựa vào ba yếu tố chính:

1. Dựa Trên Kiến Thức Và Kỹ Năng (Based on Knowledge and Skills)

Những câu hỏi critical chất lượng cao thường bắt nguồn từ một nền tảng kiến thức và kỹ năng vững chắc. Khi bạn có hiểu biết sâu sắc về một chủ đề, bạn có thể đặt ra những câu hỏi chính xác giúp làm sáng tỏ những khía cạnh bị bỏ sót hoặc kiểm tra logic của thông tin được cung cấp.

Ví dụ: Bạn đọc một cuốn sách về đầu tư và tài chính cá nhân nơi tác giả khuyên sử dụng nợ làm đòn bẩy – chẳng hạn như vay tiền để xây dựng các bất động sản cho thuê tạo ra doanh thu. Tuy nhiên, một cuốn sách khác khuyên sống không có nợ, tập trung vào việc trả hết nợ hiện có và quản lý tài chính bằng cách phân bổ 20% cho tiết kiệm, 60% cho chi phí hàng ngày và 20% cho đầu tư.

Với kiến thức từ cả hai nguồn, bạn có thể đặt câu hỏi critical:

  • Phương pháp nào phù hợp hơn với mục tiêu tài chính của bạn?

  • Có những rủi ro nào trong việc sử dụng nợ làm đòn bẩy?

  • Trong những tình huống nào thì một chiến lược có thể tốt hơn chiến lược khác?

Đây là một hình thức đặt câu hỏi critical dựa trên kiến thức trước đó, nơi bạn không chấp nhận lời khuyên một cách máy móc mà thay vào đó đánh giá nó trong bối cảnh lớn hơn của những gì bạn biết và tình huống cá nhân của bạn.

2. Sử Dụng Kinh Nghiệm Cá Nhân (Use Personal Experience)

Kinh nghiệm cá nhân cho phép bạn đặt ra những câu hỏi critical mang tính thực tế và cụ thể theo bối cảnh.
Khi đối mặt với thông tin mới, hãy tự hỏi mình:

  • “Dựa trên kinh nghiệm quá khứ của tôi, điều này có hợp lý không?”

  • “Điều này có thực sự hoạt động trong thế giới thực không?”

Kết hợp kinh nghiệm thực tế với dữ liệu khách quan giúp đánh giá độ chính xác và độ tin cậy của thông tin. Bạn cũng có thể xây dựng các câu hỏi critical của bạn bằng cách suy ngẫm về những sự kiện bạn đã trải qua.

Ví dụ: Bạn có thể không có đủ kiến thức học thuật để thách thức một phát biểu của giáo viên trong một môn học nào đó. Ví dụ, trong lớp tiếp thị, giáo viên của bạn giải thích rằng SEO (Search Engine Optimization) là quá trình tối ưu hóa một trang web để đáp ứng các thuật toán xếp hạng của công cụ tìm kiếm – và đó là một công cụ chủ chốt để tăng lưu lượng truy cập và sự tham gia.

Sử dụng kinh nghiệm của chính bạn, bạn có thể trả lời:

“Tôi từng làm việc bán thời gian (hoặc làm thực tập sinh) tại một công ty tiếp thị, và mặc dù SEO thực sự quan trọng, tôi nhận thấy rằng nội dung của trang web có tác động lớn hơn. Nội dung chất lượng cao thường tạo ra giá trị hơn cho người đọc và giúp các trang của chúng tôi trở nên viral – thậm chí vượt ra ngoài các yếu tố SEO.”

Đây là một hình thức critical thinking xây dựng:

Bạn không phải bác bỏ ý tưởng mà thêm sắc thái và hiểu biết thực tế.

Đôi khi, critical thinking không phải về việc tuyên bố đúng hay sai – mà là nhận ra rằng hiệu quả của một khái niệm có thể khác nhau tùy thuộc vào bối cảnh. Liên kết kiến thức lý thuyết với những hoàn cảnh thực tế – của chính bạn hoặc của những người khác – có thể giúp xây dựng những câu hỏi critical có cơ sở hơn và cân bằng hơn.

3. Đặt Câu Hỏi Dựa Trên Sự Tò Mò (Ask Questions Based on Curiosity)

Sự tò mò là một lực lượng thúc đẩy quan trọng giúp mở rộng hiểu biết và khám phá những quan điểm mới. Một người có critical thinking sẽ không chấp nhận thông tin như hiển nhiên mà sẽ đặt ra những câu hỏi như: “Tại sao điều này lại xảy ra?”, “Có cách khác để giải quyết vấn đề này không?”, “Nếu chúng ta thay đổi một yếu tố trong giả định ban đầu thì sẽ xảy ra điều gì?”. Việc liên tục đặt câu hỏi dựa trên sự tò mò giúp xác định những điểm không rõ ràng hoặc khoảng trống trong suy luận. Ví dụ: Mặc dù bạn có thể không có nhiều kinh nghiệm và còn trẻ, nên kiến thức và kinh nghiệm của bạn bị hạn chế. Tuy nhiên, ngay cả khi bạn chưa đưa ra được giải pháp phù hợp cho thực tế, bạn vẫn có thể đặt câu hỏi dựa trên sự tò mò để khám phá những quan điểm mới. Ví dụ, nếu sếp của bạn giao cho bạn một nhiệm vụ ứng dụng AI, thay vì lên mạng để tìm hiểu cách làm, bạn có thể đặt ra những câu hỏi như tôi có thể tìm tài liệu ở đâu, tôi làm sao để có được dữ liệu, tại sao sếp lại kỳ vọng điều này, kết quả này có hợp lý không, AI có nên trả về một kết quả khác không? Bạn có thể phát hiện ra rằng tác giả của một cuốn sách hoặc người đặt ra câu hỏi này không rõ ràng hoặc sai. Hãy tò mò về lý do tại sao họ có thể làm được điều đó hoặc tại sao họ lại đặt ra câu hỏi theo cách đó.

Tại Sao Critical Thinking Lại Quan Trọng?

Nhiều người ngại phát biểu ý kiến của mình và ngầm giả định rằng những người lớn tuổi luôn đúng. Hoặc trong lớp học, bạn luôn coi như hiển nhiên rằng giáo viên là đúng và bạn không có quyền thách thức những ý tưởng đó. Điều này vô tình trở thành một thói quen chấp nhận mà không suy nghĩ. Điều này là có hại vì bạn không phát triển chiều sâu trong suy nghĩ, và khi bạn nói, câu trả lời của bạn rất bề ngoài. Và khi bạn cảm thấy không thoải mái hoặc có ý kiến về một vấn đề ở nơi làm việc, bạn cũng không dám lên tiếng vì sợ bị phán xét, hoặc bạn chọn duy trì hòa hợp mặc dù bạn rất không thoải mái.

Nếu không có critical thinking, bạn cũng rất dễ bị lừa dối. Có nhiều lừa đảo trên thế giới này khai thác sự ngây thơ, thiếu suy nghĩ và thiếu phân tích critical của bạn. Ví dụ, họ có thể lừa bạn mất tiền, hoặc nói rằng uống cái này hay cái kia là tốt, hoặc tiếp cận bạn để lừa đảo bạn. Trong những tình huống như vậy, bạn cần đặt câu hỏi “tại sao”. Tại sao họ lại tiếp cận tôi? Thực tế của cái này hay cái kia là gì? Nó có thực sự tốt không? Tại sao họ muốn tôi làm cái này hay cái kia?

Tuy nhiên, nó không phải về việc nghi ngờ mọi thứ trong cuộc sống. Chúng ta cần dựa vào kỹ năng, kiến thức và sự tò mò để học hỏi và đề xuất những cách tốt hơn. Critical thinking cũng đặc biệt cần thiết để rèn luyện suy nghĩ của chính chúng ta. Điều này có nghĩa là khi chúng ta nêu ra một ý tưởng hoặc một quan điểm, chúng ta cũng tự chỉ trích chính quan điểm đó. Nếu bất kỳ ai từng học cách viết bài luận, nó tương tự như trình bày một lập luận phản đối và bác bỏ. Mục đích là để xác định những điểm yếu trong suy luận của chính chúng ta từ những quan điểm đối lập, để chúng ta có thể sau đó củng cố nó để nó trở nên vững chắc hơn và thuyết phục hơn.